ପୃଥିବୀରେ ଜୀବନର ଉତ୍ପତ୍ତି ପରଠାରୁ ପ୍ରାକୃତିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ବିବର୍ତ୍ତନ ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ଅନେକ ପ୍ରଜାତିର ଜନ୍ମ ଓ ବିକାଶ ଘଟିଛି। ସେହି ପ୍ରାଚୀନ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁମ୍ଭୀର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ ପ୍ରଜାତି। କିନ୍ତୁ ମଣିଷର ଆର୍ଥିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଓ ଚମଡ଼ା ବ୍ୟବସାୟ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି କୁମ୍ଭୀର ଶିକାର ହେବାରୁ ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଗୁରୁତର ଭାବେ କମିଯାଇଥିଲା। ଭାରତରେ କୁମ୍ଭୀର ସଂରକ୍ଷଣ ପ୍ରତି ଗୁରୁତ୍ୱ ବଢ଼ିବା ପଛରେ ଅନେକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଓ ପ୍ରଶାସନିକ ପଦକ୍ଷେପ ରହିଛି। ତତ୍କାଳୀନ ପ୍ରଧାନମନ୍ତ୍ରୀ ଇନ୍ଦିରା ଗାନ୍ଧୀଙ୍କ ଉଦ୍ୟମରେ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆର ସରୀସୃପ ବିଶେଷଜ୍ଞ ଡା. ହାରୋଲ୍ଡ ରବର୍ଟ ବଷ୍ଟାର୍ଡଙ୍କୁ ଭାରତକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଇଥିଲା। ଜାତିସଂଘର ଖାଦ୍ୟ ଓ କୃଷି ସଂଗଠନ ସମର୍ଥିତ କୁମ୍ଭୀର ସଂରକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ସେ ଭାରତର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳର ସର୍ବେକ୍ଷଣ କରିଥିଲେ।
ଏହି ସର୍ବେକ୍ଷଣରୁ ଓଡ଼ିଶା ଭାରତର ଏକ ବିରଳ ରାଜ୍ୟ ଭାବେ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଘଡିଆଳ, ମଗର ଓ ବଉଳା କୁମ୍ଭୀର—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର କୁମ୍ଭୀରର ବାସସ୍ଥଳୀ ରହିଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ଘଡିଆଳ ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ରୁତ ହ୍ରାସ ପାଉଥିବା ତଥ୍ୟ ମିଳିଥିଲା। ୧୯୭୫ ମସିହା ଏପ୍ରିଲରେ ସାତକୋଶିଆ ଗଣ୍ଡରେ ଘଡିଆଳ ସଂରକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବାବେଳେ ଭିତରକନିକାରେ ବଉଳା କୁମ୍ଭୀର ସଂରକ୍ଷଣକୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଆଯାଇଥିଲା। ସେତେବେଳେ ସାତକୋଶିଆ ଗଣ୍ଡରେ ଘଡିଆଳଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ନଗଣ୍ୟ ଥିଲା। ସର୍ବେକ୍ଷଣ ସମୟରେ ମହାନଦୀର ସାତକୋଶିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ମାତ୍ର କିଛି ଘଡିଆଳ ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଥିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଓ ବୈତରଣୀ ନଦୀରୁ ଏହି ପ୍ରଜାତି ପ୍ରାୟ ନିଶ୍ଚିହ୍ନ ହୋଇଯାଇଥିବା ଜଣାପଡ଼ିଥିଲା।
ଘଡିଆଳ ଚମଡ଼ାର ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ବଜାରରେ ଚାହିଦା ଥିବାରୁ ଅବୈଧ ଶିକାର ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ହ୍ରାସର ଏକ ବଡ଼ କାରଣ ଥିଲା। ଏହାକୁ ରୋକିବା ସହ ପ୍ରଜାତିର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ୧୯୭୬ ମସିହା ମେ ୧୯ ତାରିଖରେ ୭୯୫.୫୨ ବର୍ଗ କିଲୋମିଟର ଅଞ୍ଚଳକୁ ସାତକୋଶିଆ ଗଣ୍ଡ ଅଭୟାରଣ୍ୟ ଭାବେ ଘୋଷଣା କରାଯାଇଥିଲା। ଘଡିଆଳ ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ଅଣ୍ଡା ସଂଗ୍ରହ କରି କୃତ୍ରିମ ଭାବେ ଶାବକ ଉତ୍ପାଦନ କରିବାର ପ୍ରୟାସ ହୋଇଥିଲା। ଗଣ୍ଡ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସଂଗ୍ରହ କରାଯାଇଥିବା ଅଣ୍ଡାରୁ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଦିନରେ ସଫଳତା ନ ମିଳିବା ପରେ ଅନ୍ୟ ନଦୀ ଅଞ୍ଚଳରୁ ସଂଗୃହୀତ ଅଣ୍ଡାରୁ ଘଡିଆଳ ଶାବକ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଇ ସାତକୋଶିଆରେ ଛଡ଼ାଯାଇଥିଲା।
ଏହି ସଂରକ୍ଷଣ ଅଭିଯାନର ଆଉ ଏକ ଐତିହାସିକ ସଫଳତା ନନ୍ଦନକାନନରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥିଲା। ୧୯୭୬ ମସିହାରେ ସେଠାରେ ଘଡିଆଳଙ୍କ ପାଇଁ କୃତ୍ରିମ ପ୍ରଜନନ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ୧୯୮୦ରେ ସଫଳ ପ୍ରଜନନ ହୋଇଥିଲା। ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱସ୍ତରରେ ଏକ ବଡ଼ ସଂରକ୍ଷଣ ସଫଳତା ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା। ୧୯୭୭ରୁ ୨୦୧୪ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଶତାଧିକ ଘଡିଆଳ ଶାବକ ସାତକୋଶିଆ ଗଣ୍ଡରେ ଛଡ଼ାଯାଇଥିଲେ। ଟିକରପଡ଼ା, ମଝିପଡ଼ା ଓ ସୁନାଖଣିଆ ଭଳି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଘଡିଆଳ ପୁନର୍ବାସ ପାଇଁ ପ୍ରମୁଖ କେନ୍ଦ୍ର ହୋଇଥିଲା। ମୋଟ ମିଶାଇ ୨୦୧୪ ସୁଦ୍ଧା ପ୍ରାୟ ୮୬୮ଟି ଘଡିଆଳ ସାତକୋଶିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଛଡ଼ାଯାଇଥିବା ତଥ୍ୟ ମିଳେ।
ତଥାପି ଘଡିଆଳଙ୍କ ସ୍ଥାୟୀ ବଂଶବୃଦ୍ଧି ସହଜ ହୋଇନଥିଲା। ନଦୀରେ ଅତ୍ୟଧିକ ମାଛ ଧରା, ବେଆଇନ ବାଲି ଉତ୍ତୋଳନ, ଅଣ୍ଡାଦାନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ବାଲୁକାଶଯ୍ୟାର ନଷ୍ଟ, ଶିକାର, ନଦୀରେ ଡଙ୍ଗା ଚଳାଚଳ, ଉପରମୁଣ୍ଡରେ ଡ୍ୟାମ ନିର୍ମାଣ, ବନ୍ୟାଜଳରେ ଶାବକ ଭାସିଯିବା ଏବଂ ମାଛଧରା ଜାଲରେ ଫସି ଘଡିଆଳ ମରିଯିବା ଭଳି ଅନେକ ସମସ୍ୟା ଏହି ପ୍ରଜାତିର ପୁନରୁଦ୍ଧାରକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା। ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ୨୦୧୯ ମସିହା ଜୁନ୍ ୧୨ରେ ନନ୍ଦନକାନନ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଘଡିଆଳ ପୁନରୁଦ୍ଧାର ପରିଯୋଜନା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଯୋଜନାରେ ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଷରେ ଘଡିଆଳଙ୍କୁ ସାତକୋଶିଆର ସୁନାଖଣିଆ ଅଞ୍ଚଳରେ ଛଡ଼ାଯାଇଥିଲା। ସେମାନଙ୍କ ଗତିବିଧି ଉପରେ ନଜର ରଖିବା ପାଇଁ କିଛି ଘଡିଆଳଙ୍କ ଶରୀରରେ VHF ଓ GPS ଟ୍ରାନ୍ସମିଟର ଲଗାଯାଇଥିଲା।
୨୦୨୫ରେ ମଧ୍ୟ ଟ୍ରାନ୍ସମିଟର ଲଗାଯାଇଥିବା ଘଡିଆଳ ସାତକୋଶିଆରେ ଛଡ଼ାଯାଇଥିଲେ। ୨୦୨୬ ମାର୍ଚ୍ଚ ୨୯ରେ ଆଉ ୧୨ଟି ଘଡିଆଳଙ୍କୁ VHF ଓ GPS ଟ୍ରାନ୍ସମିଟର ସହ ସୁନାଖଣିଆରେ ଛଡ଼ାଯାଇଥିଲା। ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ଘଡିଆଳଙ୍କ ଚଳାଚଳ, ବାସସ୍ଥାନ ଚୟନ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ସମ୍ପର୍କରେ ବୈଜ୍ଞାନିକ ତଥ୍ୟ ହାସଲ କରିବା ସମ୍ଭବ ହେଉଛି। ସଂରକ୍ଷଣକୁ କେବଳ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନରଖି ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଭିଯାନ ସହ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ବଳଦମରାରୁ ରାମଗାଁବାଲି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାୟ ୧୦ କିଲୋମିଟର ନଦୀ ଅଞ୍ଚଳକୁ ମାଛଧରା ନିଷିଦ୍ଧ ଅଞ୍ଚଳ କରାଯାଇଛି। ମହାନଦୀ ସଂଲଗ୍ନ ବୌଦ୍ଧ, ଅନୁଗୋଳ, କଟକ, ସୋନପୁର ଓ ନୟାଗଡ଼ ଜିଲ୍ଲାର ପ୍ରାୟ ୩୦୦ ଗାଁରେ ସଚେତନତା କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମ କରାଯାଇଛି।
ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀଙ୍କ ଜୀବିକା ଯେପରି ପ୍ରଭାବିତ ନହୁଏ, ସେଥିପାଇଁ ବିକଳ୍ପ ଭାବେ ମାଛଚାଷ ପୋଖରୀ ସୃଷ୍ଟି କରାଯାଇଛି। ଘଡିଆଳ ଜାଲରେ ଫସିଲେ ତାହାକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ଫେରାଇଦେଉଥିବା ମତ୍ସ୍ୟଜୀବୀଙ୍କୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହନ ରାଶି ଦିଆଯାଉଛି। ଜାଲ କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତିପୂରଣର ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି। ସଚେତନତା ରଥ, ପଥପ୍ରାନ୍ତ ନାଟକ ଏବଂ ‘କୁମ୍ଭୀର ବନ୍ଧୁ’ ଭଳି ପଦକ୍ଷେପ ମାଧ୍ୟମରେ ସ୍ଥାନୀୟ ସମୁଦାୟକୁ ସଂରକ୍ଷଣ କାର୍ଯ୍ୟର ସହଭାଗୀ କରାଯାଇଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ସଫଳତା ହେଉଛି ସାତକୋଶିଆରେ ପୁଣି ଥରେ ଘଡିଆଳଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରଜନନ। ପ୍ରାୟ ଚାରି ଦଶନ୍ଧିର ବ୍ୟବଧାନ ପରେ ଗଣ୍ଡ ଅଞ୍ଚଳରେ ଘଡିଆଳ ଶାବକ ଜନ୍ମ ନେବା ସଂରକ୍ଷଣ ଅଭିଯାନକୁ ନୂଆ ଦିଗ ଦେଇଛି।
୨୦୨୧ରେ ୨୮ଟି, ୨୦୨୨ରେ ୩୨ଟି, ୨୦୨୩ରେ ୩୫ଟି, ୨୦୨୪ରେ ୩୫ଟି, ୨୦୨୫ରେ ୩୦ଟି ଏବଂ ୨୦୨୬ରେ ୧୧ଟି ଘଡିଆଳ ଶାବକ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ଅର୍ଥାତ୍ ଲଗାତାର ଛଅ ବର୍ଷ ଧରି ବଳଦମରା ଅଞ୍ଚଳରେ ଘଡିଆଳଙ୍କ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରଜନନ ହୋଇଆସୁଛି।
ଏହା କେବଳ ଏକ ବିରଳ ସରୀସୃପ ପ୍ରଜାତିର ବଂଶବୃଦ୍ଧିର ଖବର ନୁହେଁ; ମହାନଦୀର ଜଳଜ ପରିବେଶ ଓ ଜୈବ ବିବିଧତା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଏକ ବଡ଼ ସକାରାତ୍ମକ ସଙ୍କେତ। ଘଡିଆଳଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ନଦୀର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକର ପରିବେଶ ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ସହ ମହାନଦୀର ଜଳଜ ପରିସଂସ୍ଥାର ସୁରକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ। ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷର ସଂରକ୍ଷଣ, ବୈଜ୍ଞାନିକ ନିରୀକ୍ଷଣ, ଘଡିଆଳ ପୁନର୍ବାସ ଏବଂ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକଙ୍କ ସହଯୋଗ ଆଜି ସାତକୋଶିଆକୁ ଘଡିଆଳ ପୁନରୁଦ୍ଧାରର ଏକ ଆଶାଜନକ ଅଧ୍ୟାୟରେ ପହଞ୍ଚାଇଛି। ଆଗାମୀ ଦିନରେ ଏହି ପ୍ରୟାସ ଆହୁରି ସୁଦୃଢ଼ ହେଲେ ମହାନଦୀରେ ଘଡିଆଳଙ୍କ ସ୍ଥାୟୀ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ବଂଶବୃଦ୍ଧିର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଆହୁରି ନିକଟତର ହୋଇପାରିବ।
