ରେକର୍ଡ ରପ୍ତାନିରୁ ବିଶ୍ୱ ବଜାରରେ ଭାରତର ଦବଦବା; UAE, ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ସମେତ ବଢୁଛି ବାଣିଜ୍ୟିକ ସମ୍ପର୍କ, ଭାରତର ମୁକ୍ତ ବାଣିଜ୍ୟ ଚୁକ୍ତି ବା FTA (Free Trade Agreement) ରଣନୀତି ଏବେ ନୂଆ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିଛି। ବିଗତ ଏକ ଦଶନ୍ଧିରେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଓ ବାଣିଜ୍ୟିକ ଗୋଷ୍ଠୀ ସହ ଚୁକ୍ତି କରି ବିଦେଶୀ ବଜାରରେ ପ୍ରବେଶ ସୁଯୋଗ ବଢ଼ାଇଥିବା ଭାରତ ଏବେ ଏହି ସୁଯୋଗର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଯୋଗ ଉପରେ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଉଛି।
FTA ଅଧୀନରେ ସଦସ୍ୟ ଦେଶଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ଉତ୍ପାଦ ଉପରେ ଶୁଳ୍କ କମାଇବା କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହଟାଇବା ସହ ବାଣିଜ୍ୟିକ ପ୍ରତିବନ୍ଧକ କମାଇଥାନ୍ତି। ଫଳରେ ଭାରତୀୟ ଉତ୍ପାଦ ବିଦେଶୀ ବଜାରରେ ଅଧିକ ପ୍ରତିଯୋଗିତାମୂଳକ ହୋଇପାରେ। ଏହା ରପ୍ତାନି ବୃଦ୍ଧି ସହ ନିବେଶ, ରୋଜଗାର ଏବଂ କ୍ଷୁଦ୍ର ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱ ବଜାର ସହ ଯୋଡ଼ିବାରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ।
ଭାରତର ରପ୍ତାନି କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ଗତି ଦେଖାଯାଉଛି। FY 2025-26ରେ ଭାରତର ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବା ମିଶାଇ ମୋଟ ରପ୍ତାନି ୮୬୩.୧ ବିଲିୟନ ଡଲାରର ରେକର୍ଡ ସ୍ତରରେ ପହଞ୍ଚିଛି। ଏଥିରେ ସାମଗ୍ରୀ ରପ୍ତାନିର ମୂଲ୍ୟ ୪୪୧.୮ ବିଲିୟନ ଡଲାର।
FY 2026-27ର ଏପ୍ରିଲ-ଜୁନ୍ ଅବଧିରେ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ସେବା ମିଶାଇ ରପ୍ତାନି ପ୍ରାୟ ୨୩୨.୭୩ ବିଲିୟନ ଡଲାର ରହିଛି, ଯାହା ପୂର୍ବବର୍ଷର ସମାନ ଅବଧି ତୁଳନାରେ ୧୧.୩୭ ପ୍ରତିଶତ ଅଧିକ।
ଭାରତ-UAE CEPA ଏହି ରଣନୀତିର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସଫଳତା ଭାବେ ଉଭା ହୋଇଛି। ୨୦୨୨ ମସିହା ମେ’ ୧ରୁ ଏହି ଚୁକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଥିଲା। ମାତ୍ର ୮୮ ଦିନରେ ଏହାର ଆଲୋଚନା ସମାପ୍ତ ହୋଇଥିଲା।
FY 2025-26ରେ UAEକୁ ଭାରତର ସାମଗ୍ରୀ ରପ୍ତାନି ୩୭.୩୬ ବିଲିୟନ ଡଲାରରେ ପହଞ୍ଚିଛି। FY 2024-25ରେ ଦୁଇ ଦେଶ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ବାଣିଜ୍ୟ ୧୦୦.୦୬ ବିଲିୟନ ଡଲାର ଛୁଇଁଥିଲା। ଏବେ ୨୦୩୨ ସୁଦ୍ଧା ଦ୍ୱିପାକ୍ଷିକ ବାଣିଜ୍ୟକୁ ୨୦୦ ବିଲିୟନ ଡଲାରକୁ ନେବା ଲକ୍ଷ୍ୟ ରହିଛି।
ଭାରତ-ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ECTA ୨୦୨୨ ଡିସେମ୍ବର ୨୯ରୁ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହୋଇଥିଲା। ଏହା ପରେ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆକୁ ଭାରତର ରପ୍ତାନି FY 2020-21ରେ ୪ ବିଲିୟନ ଡଲାର ଥିବାବେଳେ FY 2025-26ରେ ୭.୨୮ ବିଲିୟନ ଡଲାରରେ ପହଞ୍ଚିଛି।
ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆ ୯୮.୩ ପ୍ରତିଶତ ଟାରିଫ୍ ଲାଇନ୍ରେ ତୁରନ୍ତ ଶୂନ୍ୟ ଶୁଳ୍କ ସୁବିଧା ଦେଇଥିଲା। ୨୦୨୬ରୁ ଭାରତୀୟ ରପ୍ତାନି ପାଇଁ ଶୂନ୍ୟ ଶୁଳ୍କ ସୁବିଧା ଆହୁରି ବ୍ୟାପକ ହୋଇଛି।
FTA ସ୍ୱାକ୍ଷର ହେଲେ ମାତ୍ର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭାରତୀୟ ଉତ୍ପାଦକୁ ଶୁଳ୍କ ରିହାତି ମିଳେ ନାହିଁ। ରପ୍ତାନିକାରୀଙ୍କୁ ନିଜ ଉତ୍ପାଦ ଚୁକ୍ତିର Rules of Origin ପୂରଣ କରୁଛି ବୋଲି ପ୍ରମାଣ କରିବାକୁ ପଡ଼େ।
ଏଥିପାଇଁ Preferential Certificate of Origin (CoO) ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। ନୂଆ FTAଗୁଡ଼ିକ ଅଧୀନରେ ଏହାର ବ୍ୟବହାର ବଢ଼ିଛି। ଭାରତ-EFTA TEPA କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ହେବା ପରେ ୭,୮୮୫ଟି CoO ଜାରି ହୋଇଥିବାବେଳେ ଭାରତ-ଓମାନ CEPA ଅଧୀନରେ ୭୮୩ଟି CoO ଜାରି ହୋଇଛି।
FTA ସହଯୋଗୀ ଦେଶଗୁଡ଼ିକରେ ଭାରତୀୟ ଉତ୍ପାଦର ବିବିଧତା ମଧ୍ୟ ବଢ଼ୁଛି। UAEକୁ ରପ୍ତାନି ହେଉଥିବା ଟାରିଫ୍ ଲାଇନ୍ ସଂଖ୍ୟା ୭,୫୪୬ରୁ ବଢ଼ି ୮,୦୫୩ ହୋଇଛି। ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆରେ ଏହା ୫,୩୯୬ରୁ ୫,୬୬୮କୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି।
ମରିସସ୍କୁ ରପ୍ତାନି ହେଉଥିବା ଟାରିଫ୍ ଲାଇନ୍ ୩,୫୯୩ରୁ ୪,୩୪୫କୁ ବଢ଼ିଥିବାବେଳେ ଓମାନରେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ସଂଖ୍ୟା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି।
ଭାରତର FTAଗୁଡ଼ିକରୁ ଟେକ୍ସଟାଇଲ୍, କୃଷି ଓ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖାଦ୍ୟ, ଲେଦର ଓ ଫୁଟୱେର୍, ସାମୁଦ୍ରିକ ଉତ୍ପାଦ, ରତ୍ନ ଓ ଅଳଙ୍କାର, କାର୍ପେଟ୍ ଏବଂ ହସ୍ତଶିଳ୍ପ ଭଳି ଶ୍ରମଭିତ୍ତିକ କ୍ଷେତ୍ର ଲାଭବାନ ହୋଇପାରିବେ। ବିଶେଷକରି କ୍ଷୁଦ୍ର ଉତ୍ପାଦକ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ପାଇଁ ବିଶ୍ୱ ବଜାରରେ ପ୍ରବେଶର ନୂଆ ଦ୍ୱାର ଖୋଲିପାରେ।
FTAର ଲାଭ କେବଳ ସାମଗ୍ରୀ ରପ୍ତାନିରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଭାରତର ସେବା ରପ୍ତାନି FY 2025-26ରେ ୪୨୧.୩ ବିଲିୟନ ଡଲାରରେ ପହଞ୍ଚିଛି।
ଭାରତ-ନ୍ୟୁଜିଲାଣ୍ଡ FTA ଅଧୀନରେ IT, ଇଞ୍ଜିନିୟରିଂ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟସେବା, ଶିକ୍ଷା, ନିର୍ମାଣ, AYUSH, ଯୋଗ, ରନ୍ଧଣକଳା ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଭଳି କ୍ଷେତ୍ରରେ ୫,୦୦୦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦକ୍ଷ ଭାରତୀୟଙ୍କୁ ୩ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିବାର ସୁଯୋଗ ମିଳିପାରିବ। ଭାରତ-EU FTAରେ ୧୪୪ଟି ସେବା ଉପକ୍ଷେତ୍ର ଏବଂ ଭାରତ-UK CETAରେ ବିଭିନ୍ନ ପେସାଦାରଙ୍କ ପାଇଁ ମୋବିଲିଟି ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।
ଭାରତର FTA ରଣନୀତି ଏବେ କେବଳ ନୂଆ ଚୁକ୍ତି ସ୍ୱାକ୍ଷର କରିବାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ବିଦେଶୀ ବଜାରରେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ସୁଯୋଗକୁ ଭାରତୀୟ ବ୍ୟବସାୟୀ କେତେ ଅଧିକ ବ୍ୟବହାର କରୁଛନ୍ତି—ତାହା ଏବେ ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ।
ୟୁରେସିଆନ୍ ଇକୋନୋମିକ୍ ୟୁନିଅନ୍, ପେରୁ, ଚିଲି, ଇସ୍ରାଏଲ୍, କାନାଡା ଓ ମାଲଦ୍ୱୀପ ସମେତ ଅନେକ ଦେଶ ସହ ଆଲୋଚନା ଚାଲିଛି। ଏହା ସହ ଭାରତ-କୋରିଆ CEPA ଓ ଭାରତ-ଶ୍ରୀଲଙ୍କା ETCA ଭଳି ପୁରୁଣା ଚୁକ୍ତିକୁ ମଧ୍ୟ ଅପଗ୍ରେଡ୍ କରାଯାଉଛି।
