ଜ୍ଞାନ, ସିଦ୍ଧି ଓ ଶୁଭାରମ୍ଭର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଭଗବାନ ଗଣେଶଙ୍କର ସନାତନ ପରମ୍ପରାରେ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ସ୍ଥାନ ରହିଛି। କୌଣସି ମଙ୍ଗଳ କାର୍ଯ୍ୟର ଆରମ୍ଭ ହେଉ କି ନୂଆ ଯାତ୍ରା, ସର୍ବପ୍ରଥମେ ଗଣପତିଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାର ପରମ୍ପରା ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ଚାଲିଆସିଛି। ତେବେ ଗଜାନନ, ଲମ୍ବୋଦର କିମ୍ବା ଏକଦନ୍ତ ଭାବେ ପରିଚିତ ଗଣେଶଙ୍କର ଆଉ କେତେକ ବିଶେଷ ରୂପ ମଧ୍ୟ ରହିଛି।
ପୌରାଣିକ ବର୍ଣ୍ଣନା, ବିଶେଷକରି ମୁଦ୍ଗଲ ପୁରାଣରେ ଗଣେଶଙ୍କ ଆଠଟି ରୂପର କଥା ମିଳେ। ଏହି ଅବତାରଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ଅସୁର ବିନାଶ ସହ ନୁହେଁ, ମଣିଷ ମନରେ ଥିବା ଈର୍ଷା, ଗର୍ବ, ମୋହ, ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ ଓ କାମନା ପରି ପ୍ରବୃତ୍ତି ଉପରେ ବିଜୟ ସହ ମଧ୍ୟ ଯୋଡ଼ି ଦେଖାଯାଏ।
ବକ୍ରତୁଣ୍ଡ: ଈର୍ଷା ବିରୋଧରେ ବିଜୟ
ଗଣେଶଙ୍କ ବକ୍ରତୁଣ୍ଡ ରୂପ ସହ ମତ୍ସରାସୁରର କାହାଣୀ ଜଡ଼ିତ। ଅସୁରର ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ିବା ପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ତାହାରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଗଣପତି ଏହି ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ପୌରାଣିକ ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି। ଏହି ଅବତାରର ବାହନ ଭାବେ ସିଂହର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ। ଏହାକୁ ମତ୍ସର ବା ଈର୍ଷାକୁ ଜୟ କରିବାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ବୁଝାଯାଏ।
ଏକଦନ୍ତ: ମଦ ଓ ଅହଂଭାବକୁ ଦମନ
ଗଣେଶଙ୍କ ସବୁଠାରୁ ପରିଚିତ ନାମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକଦନ୍ତ ଅନ୍ୟତମ। ଏହି ରୂପ ସହ ମଦାସୁରର କଥା ଜଡ଼ିତ। ମଦାସୁରର ପ୍ରଭାବକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ପାଇଁ ଗଣେଶ ଏକଦନ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା କୁହାଯାଏ। ଗୋଟିଏ ଦାନ୍ତ ଥିବା ବିଶେଷ ରୂପରୁ ତାଙ୍କର ଏହି ନାମ ଆସିଛି।
ମହୋଦର: ମୋହରୁ ମୁକ୍ତିର ସଙ୍କେତ
ମୋହାସୁରର ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ିବା ପରେ ଗଣେଶ ମହୋଦର ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିବା ପୌରାଣିକ କଥା ରହିଛି। ଏହି ରୂପରେ ମୂଷାକୁ ତାଙ୍କର ବାହନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ‘ମୋହ’ ଉପରେ ବିଜୟ ଏହି ଅବତାରର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅର୍ଥ ବୋଲି ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ।
ଗଜାନନ: ଲୋଭ ବିରୋଧରେ ସନ୍ଦେଶ
ଲୋଭାସୁରର କାହାଣୀ ସହ ଗଣେଶଙ୍କ ଗଜାନନ ରୂପ ଜଡ଼ିତ। ଶକ୍ତି ଓ ବରଦାନର ପ୍ରଭାବରେ ଲୋଭାସୁର ଅତ୍ୟାଚାର ଆରମ୍ଭ କରିବା ପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆହ୍ୱାନରେ ଗଣେଶ ଗଜାନନ ରୂପ ନେଇଥିବା କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅବତାର ଅତ୍ୟଧିକ ଲୋଭ ମଣିଷ ପାଇଁ କିପରି ବିପଦର କାରଣ ହୋଇପାରେ, ତାହାର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ବାର୍ତ୍ତା ଦେଇଥାଏ।
ଲମ୍ବୋଦର: କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଶିକ୍ଷା
ଗଣେଶଙ୍କ ଲମ୍ବୋଦର ରୂପକୁ କ୍ରୋଧ ସହ ଜଡ଼ିତ ପୌରାଣିକ ଘଟଣା ସହ ସମ୍ପର୍କିତ କରାଯାଏ। ଏହି ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ମୂଷା ତାଙ୍କ ବାହନ। ମାନବ ଜୀବନରେ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ବିବେକ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ଦେବାର ସନ୍ଦେଶ ଏଥିରେ ଦେଖାଯାଏ।
ବିକଟ: କାମନା ଉପରେ ସଂଯମ
ବିକଟ ଅବତାର ସହ କାମାସୁରର କାହାଣୀ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି। ପୌରାଣିକ କଥା ଅନୁସାରେ କାମାସୁର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ତିନି ଲୋକରେ ଅଶାନ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପରେ ଗଣପତି ତାହାର ପ୍ରଭାବକୁ ଶେଷ କରିବା ପାଇଁ ବିକଟ ରୂପ ନେଇଥିଲେ। ଏହି ରୂପରେ ମୟୂରକୁ ବାହନ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।
ବିଘ୍ନରାଜ: ବାଧା ଦୂର କରୁଥିବା ରୂପ
‘ବିଘ୍ନରାଜ’ ନାମ ନିଜେ ଗଣପତିଙ୍କ ବିଘ୍ନହର୍ତ୍ତା ସ୍ୱରୂପକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ। ଏହି ବିଶେଷ ରୂପରେ ଶେଷନାଗକୁ ତାଙ୍କ ବାହନ ଭାବେ ଦର୍ଶାଯାଇଛି। ଜୀବନର ବାଧା, ଅସ୍ଥିରତା ଓ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଉପରେ ବିଜୟର ଭାବନା ସହ ଏହି ଅବତାରକୁ ଯୋଡ଼ାଯାଏ।
ଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ: ଅହଂକାରର ଅନ୍ତ
ଧୂଆଁ ସଦୃଶ ବର୍ଣ୍ଣର ଗଣେଶଙ୍କ ଏହି ରୂପକୁ ଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ କୁହାଯାଏ। ଅହଂଭାବର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅହନ୍ତସୁରର ପ୍ରଭାବକୁ ଶେଷ କରିବା ସହ ଏହି ଅବତାରର କଥା ଜଡ଼ିତ। ନିଜର ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି ନମ୍ରତାର ପଥ ବାଛିବାକୁ ଏହି ରୂପର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ବାର୍ତ୍ତା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।
ଗଣେଶଙ୍କ ଏହି ଆଠ ଅବତାରକୁ ତେଣୁ କେବଳ ଆଠଟି ପୌରାଣିକ ଯୁଦ୍ଧର କାହାଣୀ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ରୂପ ମଣିଷ ମନର ଏକ ନକାରାତ୍ମକ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଚିହ୍ନଟ କରି ତାହା ଉପରେ ବିଜୟ ଲାଭ କରିବାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସନ୍ଦେଶ ଦେଇଥାଏ। ସେହି କାରଣରୁ ଗଣେଶଙ୍କ ଏହି ରୂପଗୁଡ଼ିକ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି ସହ ଜୀବନଦର୍ଶନର ଏକ ଅଂଶ ହୋଇ ରହିଛି।
