ପୁରୀ: ଆଜିର ରଥଯାତ୍ରାରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଭକ୍ତ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ରଥ ଟାଣିବାର ସୌଭାଗ୍ୟ ଲାଭ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଅତୀତରେ ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ ପାଇଁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଭାବେ ନିୟୋଜିତ ହେଉଥିଲେ କଳାବେଠିଆ। ଆଜିର ପିଢ଼ି ପାଇଁ ଏହି ନାମ ଅପରିଚିତ ଲାଗିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ରଥଯାତ୍ରା ଇତିହାସରେ ସେମାନଙ୍କର ଅବଦାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା।
ସେହି ସମୟରେ ପୁରୀର ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ ଆଜିଭଳି ପକ୍କା ରାସ୍ତା ନଥିଲା। ବାଲି ଓ ମାଟିରେ ଭରିଥିବା ରାସ୍ତାରେ ବିଶାଳକାୟ ରଥକୁ ଟାଣିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ଥିଲା। ଅନେକ ସମୟରେ ରଥର ଚକ ବାଲିରେ ପୋତି ହୋଇଯାଉଥିଲା କିମ୍ବା ଭାରସାମ୍ୟ ହରାଇ ଅସୁବିଧା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲା। ଏଭଳି ପରିସ୍ଥିତିରେ ବଳଶାଳୀ ଓ ପ୍ରଶିକ୍ଷିତ କଳାବେଠିଆମାନେ ରଥ ଟାଣିବାର ଦାୟିତ୍ୱ ନେଉଥିଲେ।
ରଥ କେଉଁ ଦିଗକୁ ଯିବ, ତାହା ବରକନ୍ଦାଜମାନେ ପତାକା ମାଧ୍ୟମରେ ସଙ୍କେତ ଦେଉଥିଲେ। ସେହି ସଙ୍କେତ ଅନୁଯାୟୀ କଳାବେଠିଆମାନେ ରଥକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଭାବେ ଆଗକୁ ନେଉଥିଲେ। ପୁରୀ ସହରର ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ବସବାସ କରୁଥିବା ଏହି ବେଠିଆମାନେ ରଥଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ନିଜ ସେବା ପ୍ରଦାନ କରୁଥିଲେ।
ଐତିହାସିକ ଦଲିଲରେ ମିଳୁଥିବା ସୂଚନା ଅନୁଯାୟୀ, ଏକ ସମୟରେ ପ୍ରାୟ ୪,୨୦୦ ଜଣ କଳାବେଠିଆ ରଥ ଟାଣିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟୋଜିତ ଥିଲେ। କିଛି ବିବରଣୀରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି ଯେ, ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ରଥ ପାଇଁ ପ୍ରାୟ ୧,୦୦୦ ଜଣ ଏବଂ ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର ଓ ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ରଥ ପାଇଁ ପ୍ରାୟ ୧,୨୦୦ ଜଣ ଲେଖାଏଁ ବେଠିଆ ନିୟୋଜିତ ହେଉଥିଲେ।
ଇତିହାସରେ ଏହାର ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ ଯେ, ବିଂଶ ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ରାଜପ୍ରଶାସନ ପକ୍ଷରୁ ରଥ ଟାଣିବା ପାଇଁ ବେଠିଆମାନଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରାଯାଉଥିଲା ଏବଂ ସେମାନଙ୍କୁ ପାରିଶ୍ରମିକ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରାଯାଉଥିଲା। ସେତେବେଳେ “ବେଠିଆ” ଶବ୍ଦଟି ଶ୍ରମିକ ବା କୁଲି ଅର୍ଥରେ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଥିଲା।
ଗବେଷକମାନଙ୍କ ମତରେ, କଳାବେଠିଆମାନେ କେବଳ ରଥ ଟାଣୁ ନଥିଲେ, ବରଂ ରଥର ଦିଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଚାରମାଳ ଖୋଲିବା ଏବଂ ରଥ ଚଳାଚଳକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବାରେ ମଧ୍ୟ ସକ୍ରିୟ ଭୂମିକା ନିଭାଉଥିଲେ। ଛେରାପହଁରା ପରେ ସେମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ଢଙ୍ଗରେ ରଥ ନିକଟକୁ ଆସି ସେବା ଆରମ୍ଭ କରୁଥିଲେ।
ସମୟ ସହିତ ରଥଯାତ୍ରାର ପରିଚାଳନା ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିଲା। ପକ୍କା ରାସ୍ତା, ଆଧୁନିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାପନା, ପୁଲିସ ଓ ସ୍ୱେଚ୍ଛାସେବକଙ୍କ ସହଯୋଗ ବଢ଼ିବା ପରେ କଳାବେଠିଆଙ୍କ ଭୂମିକା ଧୀରେ ଧୀରେ କମିଗଲା। ଶେଷରେ ଏହି ପ୍ରାଚୀନ ସେବା ପରମ୍ପରା ଇତିହାସର ପୃଷ୍ଠାରେ ସୀମିତ ହୋଇ ରହିଗଲା।
ଆଜି ଯଦିଓ କଳାବେଠିଆ ପରମ୍ପରା ଆଉ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ, ତଥାପି ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ସଂସ୍କୃତି ଓ ରଥଯାତ୍ରାର ଐତିହ୍ୟରେ ସେମାନଙ୍କ ଅବଦାନ ସଦା ସ୍ମରଣୀୟ ହୋଇ ରହିଛି।
