ପୁରୀର ରଥଯାତ୍ରା କେବଳ ଏକ ପର୍ବ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଆସ୍ଥା, ପରମ୍ପରା ଓ ଅଲୌକିକ ଅନୁଭୂତିର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ସମାଗମ। ରଥଯାତ୍ରାର ଇତିହାସରେ ଏମିତି ଅନେକ ଘଟଣା ରହିଛି, ଯାହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଭାବବିହ୍ୱଳ କରିଥାଏ। ସେହିପରି ଏକ ବହୁଚର୍ଚ୍ଚିତ ଘଟଣା ହେଉଛି ୧୯୭୨ ମସିହାର ରଥଯାତ୍ରା, ଯେତେବେଳେ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ଚାରମାଳ ଉପରେ ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ଘଣ୍ଟା ଧରି ଅଟକି ରହିଥିଲେ।
ସେହି ବର୍ଷ ପହଣ୍ଡି ନୀତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁଚାରୁ ଭାବେ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିଲା। ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର, ଦେବୀ ସୁଭଦ୍ରା ଓ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ରଥ ନିକଟକୁ ଆଣିବା କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରାୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟଠାରୁ ଆଗରୁ ସରିଯାଇଥିଲା। ସବୁକିଛି ସୁରୁଖୁରୁରେ ଚାଲୁଥିବା ବେଳେ ହଠାତ୍ ମହାପ୍ରଭୁ ରଥର ଚାରମାଳ ଉପରେ ଆସି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇଯାଇଥିଲେ। ସେବାୟତମାନେ ବାରମ୍ବାର ପହଣ୍ଡି କରି ରଥ ଉପରକୁ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ସଫଳ ହୋଇପାରିନଥିଲେ।
ପ୍ରାୟ ଦୁଇ ଘଣ୍ଟା ଧରି ଏହି ପରିସ୍ଥିତି ଜାରି ରହିଥିଲା। ଅନେକ ସେବକ ଶାରୀରିକ ଭାବେ ଆହତ ହୋଇଥିଲେ, କେତେକ ଥକିପଡ଼ିଥିଲେ। ବଡ଼ଦାଣ୍ଡରେ ଉପସ୍ଥିତ ଲକ୍ଷାଧିକ ଭକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଉତ୍କଣ୍ଠା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା। କେହି ବୁଝିପାରୁନଥିଲେ ଯେ, ରଥର ଏତେ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚି ସୁଦ୍ଧା ମହାପ୍ରଭୁ କାହିଁକି ଆଗକୁ ବଢ଼ୁନାହାନ୍ତି।
ସେହି ସମୟରେ ବରିଷ୍ଠ ଦଇତାପତି ସେବକମାନେ ଓ ମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସନ ପରିସ୍ଥିତିର ସମୀକ୍ଷା କରିଥିଲେ। କୁହାଯାଏ, ତତ୍କାଳୀନ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପ୍ରଶାସକଙ୍କ ମନରେ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳତାକୁ ନେଇ ସାମାନ୍ୟ ଆତ୍ମସନ୍ତୋଷ ଆସିଥିଲା ବୋଲି ଦଇତାପତି ସେବକମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ କରିଥିଲେ। ପରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନରେ ଏକ ବିଶ୍ୱାସ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା ଯେ, ଆଦ୍ୟ ସେବକ ଗଜପତି ମହାରାଜଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ପରେ ହିଁ ମହାପ୍ରଭୁ ରଥାରୋହଣ କରିପାରନ୍ତି।
ଏହାପରେ ସେତେବେଳର ଯୁବ ଗଜପତି ମହାରାଜ ତୁରନ୍ତ ରଥ ନିକଟକୁ ଆସିଥିଲେ। ସେ ପ୍ରଥମେ ଶ୍ରୀବଳଭଦ୍ର ଓ ମା’ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଭକ୍ତିଭାବରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଥିଲେ। ସେବାୟତ ଓ ଲକ୍ଷାଧିକ ଭକ୍ତଙ୍କ ସମ୍ମିଳିତ ପ୍ରାର୍ଥନା ପରେ ମହାପ୍ରଭୁ ପୁଣି ପହଣ୍ଡିରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ି ରଥ ଉପରକୁ ବିଜେ କରିଥିଲେ। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସମଗ୍ର ବଡ଼ଦାଣ୍ଡ “ହରିବୋଲ” ଓ “ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ” ଧ୍ୱନିରେ କମ୍ପି ଉଠିଥିଲା।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ଏହି ଘଟଣାକୁ ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ମତ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା। କେତେକଙ୍କ ମତରେ ଚାରମାଳର ଗଠନ ଓ ସ୍ଥାନ ସଙ୍କୁଚିତ ଥିବାରୁ ଏଭଳି ସ୍ଥିତି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା, ଆଉ ଭକ୍ତମାନେ ଏହାକୁ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି। କାରଣ ଯାହା ହେଉନା କାହିଁକି, ଗଜପତି ମହାରାଜଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ପରେ ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କ ରଥାରୋହଣ ଘଟଣା ଆଜି ମଧ୍ୟ ରଥଯାତ୍ରାର ଇତିହାସର ଏକ ସ୍ମରଣୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଭାବେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମନରେ ଅମର ହୋଇ ରହିଛି।
